انشاالله پسر خواهد بود

فیلم Inshallah a Boy 2023 — وقتی یک زن در برابر تقدیر می‌ایستد

سینمای اردن در سال‌های اخیر، آرام اما پیوسته، قدم‌های مهمی در معرفی فرهنگ و چالش‌های اجتماعی خود به جهان برداشته است. فیلم Inshallah a Boy اولین تجربه‌ی بلند امجد الزهیری به‌عنوان کارگردان است و همین اثر به‌ظاهر مستقل و ساده توانست حضور چشمگیری در جشنواره‌های بین‌المللی از جمله جشنواره کن داشته باشد. داستان فیلم در بستری واقع‌گرایانه روایت می‌شود؛ جهانی آشنا برای مخاطبی که با ساختارهای سنتی و قوانین سختگیرانه در جوامع خاورمیانه زندگی می‌کند. این فیلم اثری شخصیت‌محور است؛ نه قصه‌ای فانتزی دارد و نه قهرمانی با توانایی‌های ماورایی. قهرمان اصلی، زنی است معمولی که تنها سلاحش قدرت ایستادن در برابر آن چیزی است که «قانون» و «تقسیم قدرت» برایش تعیین کرده‌اند. و این انتخاب دقیقاً همان جایی است که اثر شروع به درخشیدن می‌کند.

داستانی که بدون اسپویل، درد را روایت می‌کند

Inshallah a Boy قصه‌ای است درباره‌ی حق، عدالت و ترس از دست دادن همه چیز. فیلم، مخاطب را وارد دنیایی می‌کند که در آن یک تصمیم کوچک یا حتی یک جنسیت می‌تواند آینده‌ی انسان را تغییر دهد. فضای فیلم مانند یک فشار دائمی عمل می‌کند؛ فشاری که از سوی خانواده، اجتماع، مذهب و حتی نزدیک‌ترین افراد وارد می‌شود. کارگردان در روایت فیلم از تعلیق استفاده می‌کند؛ اما نه تعلیق‌های هیجانی و ناگهانی، بلکه تعلیقی تدریجی، آشنا و واقع‌گرایانه. مخاطب به‌جای اینکه از غافلگیری شوکه شود، همراه با شخصیت اصلی قدم‌به‌قدم اضطراب را تجربه می‌کند. این روند باعث می‌شود بدون نیاز به اسپویل، مخاطب با پیام اثر درگیر شود: «زنان برای به‌دست آوردن حقوق ابتدایی خود، باید بجنگند.»

شخصیت‌پردازی: زنانی که دیده نمی‌شوند

نقطه‌ی قوت فیلم دقیقاً در شخصیت‌پردازی و تمرکز بر واقعیت تلخ زندگی زنان در بسیاری از جوامع منطقه است. شخصیت اصلی فیلم، نماینده‌ی طیف بزرگی از زنانی‌ست که بار زندگی را به دوش می‌کشند، اما کوچک‌ترین حقی در تصمیم‌گیری برای باقی‌مانده‌ی زندگی خود ندارند. واکنش‌ها، سکوت‌ها، اشک‌هایی که پشت پلک پنهان می‌شوند، همه و همه به شکل هنرمندانه‌ای تصویر می‌شوند. او نه شخصیت آرمانی و ایده‌آل است و نه قربانی تمام‌عیار؛ او زنده است، اشتباه می‌کند، می‌ترسد، و با وجود این ترس، تصمیم می‌گیرد ادامه دهد. همین واقع‌گرایی باعث می‌شود مخاطب به‌جای نگاه از بالا، کاملاً هم‌ذات‌پنداری کند. بازیگری درخشان زن نقش اصلی، بار احساسی فیلم را به دوش می‌کشد. او در بیشتر سکانس‌ها تقریباً تک‌افتاده است؛ و دقیقاً همین تنهایی، وزن درامی فیلم را افزایش می‌دهد.

روایت سینمایی و زبان تصویری فیلم

کارگردان نخستین تجربه‌ی بلندش را با شجاعتی مثال‌زدنی اجرا کرده است. زبان تصویر در فیلم کاملاً در خدمت روایت است. قاب‌های محدود و بسته، دنیای بسته و پرتنش شخصیت را نشان می‌دهد. دوربین اغلب به شخصیت نزدیک است؛ و همین نزدیکی، احساس خفگی و ناتوانی را تقویت می‌کند. طراحی صحنه و لباس نیز کاملاً طبیعی است؛ خانه‌ای کوچک، خیابان‌هایی آشنا، محیط‌هایی که مخاطب حس می‌کند شاید تاکنون بارها در کنارشان عبور کرده است. فیلم تلاش نمی‌کند واقعیت را زیباتر از آنچه هست نشان دهد؛ بلکه حقیقت تلخ را بدون اغراق به تصویر می‌کشد. ریتم فیلم شاید آرام باشد، اما این کندی کاملاً حساب‌شده است؛ تماشاگر باید فشار را حس کند، باید فرسودگی این مسیر را لمس کند. این یک مسیر دردناک اما واقعی است. فیلم جسورانه قوانین و باورهایی را به چالش می‌کشد که سال‌هاست زندگی زنان را به وابستگی کشانده‌اند: کارگردان نه شعار می‌دهد و نه اغراق می‌کند؛ فقط آیینه‌ای رو به واقعیت می‌گذارد و اجازه می‌دهد حقیقت خود حرف بزند. این جنس سینما، برآمده از درد واقعی مردم است و دقیقاً به همین دلیل تأثیرگذار و همیشگی می‌شود. یکی از نکات جالب فیلم، استفاده‌ی کم اما مؤثر از موسیقی است. بیشتر احساسات و اضطراب‌ها در سکوت و صداهای محیطی منتقل می‌شوند. همین سکوت‌ها هستند که آشوب درونی شخصیت را به نمایش می‌گذارند. موسیقی تنها جایی وارد می‌شود که لازم است مخاطب به قلب شخصیت نزدیک‌تر شود.

نگاه جهانی به یک درام محلی

اگرچه فیلم در یک کشور عربی روایت می‌شود، اما موضوع آن جهانی است. تبعیض جنسیتی و فشار قوانین نابرابر، محدود به مرزهای جغرافیایی نیست. به همین دلیل فیلم توانست توجه مخاطبان و جشنواره‌های بین‌المللی را به خود جلب کند. این اثر نه‌تنها سینمای اردن را برجسته می‌کند، بلکه صدای زنان را در جهان بلندتر می‌سازد. در دوره‌ای که فیلم‌های بلاک‌باستری با جلوه‌های ویژه سالن‌ها را تسخیر کرده‌اند، آثاری مانند Inshallah a Boy به مخاطب یادآوری می‌کنند که هنوز هم سینما، ابزاری برای فریاد زدن حقیقت است.

فیلمی برای فکر کردن

Inshallah a Boy 2023 تلاشی ارزشمند برای گفتن حرف‌هایی است که گفتن‌شان آسان نیست. فیلمی است درباره‌ی زنانی که سکوت‌شان سال‌هاست در گوش جامعه طنین دارد، اما کمتر شنیده می‌شود. بلکه یادآوری می‌کند که حتی انتخاب نکردن هم یک انتخاب است؛ و گاهی این انتخاب، آغاز راهی طولانی و دشوار برای تغییر سرنوشت است. اگر به دنبال سینمایی جدی، جسور، اجتماعی و تأثیرگذار هستید، «انشاالله پسر خواهد بود» انتخابی است که تا مدت‌ها در ذهن‌تان باقی می‌ماند.